Şema terapi, bilişsel davranışçı terapilerden köken alarak geliştirilen ve kişiler arası, psikodinamik ve yaşantısal tekniklerden de faydalanan bir bütünleyici terapi tekniğidir. Kişilik bozukluklarının tedavisinde bilişsel tekniklerin yetersiz kalması şema terapinin çıkış noktasıdır.
Şema terapi, bireylerin temel ihtiyaçlarına ve psikolojik içsel süreçlerine odaklanır. Bireylerin mevcut sorunlarının, erken dönem yaşantılarından ve karşılanmamış ihtiyaçlardan kaynaklandığı düşüncesiyle hareket eder. Yetişkin bireylerin karşılanmamış duygusal ve fiziksel ihtiyaçlarını fark edip karşılayabilmelerini sağlamaları üzere yaşantısal ve bilişsel birçok farklı teknikten faydalanarak psikolojik destek verir.
Şema terapi danışan ile terapist arasında kurulan ilişkiye önem veren ve terapötik ilişkinin iyileştirici gücüne vurgu yapan bir terapi modelidir. Bu yaklaşım, süreç içerisinde net bir hedef belirleyerek bilişsel, duygusal, davranışsal ve ilişkisel sürecin değiştirilmesinde danışanın kendi ihtiyaçları doğrultusunda hareket etmesi gerektiğini belirtir. Bireyin içgörü kazanarak, zorlandığı duygulara karşı daha olumlu bir bakış açısı kazanması, çocukluk yaşantılarına ve kendine karşı daha şefkatli ve anlayışlı bir tutum benimsemesi, temel duygusal ihtiyaçlarının kendisi tarafından öncelenmesine katkı sağlamaktadır.
Şema terapide birey, çocukluk yaşantılarını şemalarıyla ve şemalarını da mevcut sorunlarıyla ilişkilendirir. Şema diline hakim olur, süreç ilerledikçe davranışlarının sebeplerini fark eder, şemalarıyla savaşma konusunda güçlenir. Şema terapi, şemaların tetiklediği işlevsiz başa çıkma modlarına karşı sağlıklı yetişkin modunu geliştirmeyi hedefler. Birey problemlerinin kökenini ve içsel süreçlerini keşfeder, kendi düşünce ve değerlendirme mekanizmalarına anlam verir. Kendi duygusal ihtiyaçlarını karşılayabilme yetisi edinir. Sosyal ilişkilerini düzenleyebilen ve duygusal olarak iyileşmiş bir sağlıklı yetişkine ulaşmak hedeflenir.
Şema Terapide Temel Kavramlar
- Temel İhtiyaçlar:
- Güvenli bağlanma (güvenlik, stabilite, bakım, kabul edilme)
- Yeterlilik ve yetkin hissetme
- Duyguları ve ihtiyaçları ifade etme özgürlüğü
- Kendiliğindenlik ve oyun
- Gerçekçi sınırlar ve öz denetim
- Erken Dönem Uyum Bozucu Şemalar:
- Şemalar bebeklikten başlamak üzere erken dönem çocukluk yaşantılarından oluşurlar ve yaşam boyu gelişmeye devam ederler
- Bireyin kendiyle ve diğerleriyle olan ilişkisi şemaların gelişimini etkiler
- Çevreden gelen bilgiyi anlamlandırmada kalıp görevi görürler
- Doğru olduğu düşünülen şeye hızlıca götüren kısa yollardır
- Çocukken geçerli ve işlevsel olabilir ancak artık yararlı bir amaca hizmet etmezler
- Modlar:
- Belli ruh haline girme eğilimidir
- Yoğun duygu ve davranışlar ile karakterizedir
- Şemalar tarafından tetiklenirler
Şema terapinide kişinin şemaları ve çocukluktaki yaşantısal kökenleri belirlenerek bireyin mevcut sorunlarıyla ilişkilendirilir.
Şemaların Kökenleri
- Çocuğun temel duygusal ihtiyaçlarının sürekli olarak karşılanmaması
- Güvenlik, yetkinlik, ifade özgürlüğü, oyun, özdenetim gibi temel duygusal ihtiyaçlarının karşılanmaması
- Erken dönem yaşantılar
- Gereksinimlerinin engellenmesi: Çocuğun iyi olandan az alması; ebeveyn sevgisinden, anlayıştan ve bazı önemli ebeveyn tutumlarından yoksun bırakılması
- Örseleme veya kurbanlaştırma: Çocuğun güvenlik ihtiyacının karşılanmaması, zarar görmesi, mağdur edilmesi
- Gereksinimlerin çocuğun ihtiyacından fazla karşılanması ve aşırı koruma: Çocuk iyi olandan fazla alması halinde özerklik edinemez ve gerçekçi sınırlar ihtiyacı karşılanmamış olur
- Önemli diğer kişilerle fazla özdeşim kurma: Anne babanın düşünce duygu ve davranışlarını içselleştirerek model alma
- Duygusal mizaç
- Doğuştan gelen duygusal yapılardır. Hırçınlık, saldırganlık veya utangaçlık gibi